Главная | Регистрация | Вход | RSSВоскресенье, 04.12.2016, 00:42

Учителя Алматы

Меню сайта
Категории раздела
Биология [28]
ИЗО [12]
Профессиональное обучение [6]
Внеклассное чтение [16]
География [22]
Духовные ценности [10]
Если хочешь быть здоров [47]
Информатика [58]
История [48]
Иностранный язык [99]
Книжная полка [49]
Компьютер-бум [10]
Казахский язык и литература [181]
Математика [85]
Мир науки [11]
Моя Родина - Казахстан [42]
Музыка [97]
Начальная школа [399]
Общество семи муз [12]
Психологический клуб [11]
Русский язык и литература [129]
Родительское собрание [11]
Творческая личность [20]
Технология [21]
Физика [20]
Химия [31]
Экологическое воспитание [13]
Самопознание [35]
Наш опрос
Считаете ли вы результаты ЕНТ справедливыми?
Всего ответов: 1521
Статистика

Онлайн всего: 1
Гостей: 1
Пользователей: 0

Каталог статей

Главная » Статьи » Мастерская учителя » Внеклассное чтение

Ахмет Байтұрсынов
№ 2, 2008 г. Ќазаќ тіл білімініњ іргетасын ќалаушы ѓалым, Ыбырай Алтынсариннен кейінгі ењбегі ерекше аѓартушы–педагог, сµз ќ±діретін танытќан тамаша аќын, ќазаќ баспасµз тілініњ ±лттыќ ‰лгісін кµрсеткен талантты публицист, туѓан халќыныњ рухани д‰ниесін кµтеруге кµп к‰ш ж±мсаѓан мєдениет ќайраткері, ‰кіметке адал ќызмет еткен ірі ќоѓам ќайраткері Ахмет Байт±рсынов 1873 жылы 28 (15) ќањтарда сол кездегі Торѓай уезіне ќарасты Тосын болысыныњ 5-ші ауылында, Сарыт‰бек деген жерде (ќазіргі Ќостанай облысы, Торѓай ауданы, к‰ні кешеге дейін «Южный» деп аталѓан жерде) д‰ниеге келген. Єкесі – ќарапайым шаруа адамы Байт±рсын Шошаќ баласы арѓын ‡мбетей батырдыњ немересі. Шошаќтыњ тµрт ±лы болѓан. Олар: Байт±рсын, Аќтас, Ерѓазы, Данияр. Б±лар жаратылысынан ќажырлы, намысќор адамдар болѓанѓа ±ќсайды. Сондыќтан болар, Байт±рсын жергілікті єкімдермен кµп сыйыса бермейді, тіпті уезд басындаѓы билеушілердіњ зорлыќ–зомбылыѓына кµнбейтіндігін кµрсетеді. Сол ‰шін уезд басындаѓы полковник Яковлев 1885 жылдыњ ќазан айыныњ 12-сінде Жыњѓылдыныњ бойында отырѓан Шошаќ ауылына келіп, аѓайынды Аќтас пен Байт±рсынды ±стамаќ болады. Сол сєтте ауылда болмай шыќќан Аќтасты «тауып бермедіњдер» деп елге ойран салады, єйел, бала–шаѓаѓа дейін сабап, бастарына ќамшы ‰йіреді. Ояз бен оныњ єскерініњ б±л бассыздыѓына шыдай алмаѓан Байт±рсын Яковлевтіњ µзін атынан аударып, ќамшыныњ астына алады, нµкерлерін ауылдан ќуып шыѓады. Єрине, ќарапайым «жабайы киргиздіњ» б±л ќылыѓы жауапсыз ќалмайды. Кµп ±замай ауылѓа жазалаушы отряд шыѓып, ауылды µртеп, мал–м‰лкін талап, бала–шаѓаны шулатып, еркектерді ±рып–соѓып, аѓайынды Аќтас пен Байт±рсынды, Ерѓазыны ±стап алып кетеді. Аќтас пен Байт±рсынныњ балаларын Шошаќтыњ ‰шінші ±лы Ерѓазы ќамќорлыѓына алады: Аќтастыњ баласы Аспандияр мен Байт±рсынныњ баласы Ахметті Торѓайдаѓы екі кластыќ орыс–ќазаќ училищесіне беріп оќытады. Б±ѓан дейін Ахмет ауылдыњ м±сылманша сауатты адамдарынан хат таниды. Училищені ол 1891 жылы бітіреді. Єкесі мен Аќтас аѓасы айдауда ж‰рген (олар елге 17 жылдан кейін оралады), ќамќоршы аѓасы Ерѓазы кµп ±замай ќайтыс болѓан кезењде Ахмет кедейшілік , жоќшылыќ тауќыметін тартады. Соѓан ќарамастан єрі ќарай оќуды армандайды. Осы маќсатпен ол жаяулап–жалпылдап, оќу іздеп, Орынборѓа барады. Онда баяѓыда Ыбырай Алтынсарин салдырѓан м±ѓалімдер даярлайтын оќу орнына - «Учительская школаѓа» т‰седі. М±нда тµрт жыл оќып, 1895 жылы бітіреді де аѓартушылыќ ісіне кіріседі. А.Байт±рсыновтыњ ењбек жолын аѓартушылыќтан бастауыныњ ‰лкен мєні бар. ¤ткен ѓасырдыњ бас кезінде ќазаќ интеллигенциясы ќалыптаса бастаѓаны мєлім. Ахмет Байт±рсыновтыњ µз тілімен айтќанда, «байѓа мал, оќыѓанѓа шен маќсат боп, ж±рттыњ ќамын ойлайтын адам аз боп» т±рѓанда, оќу–білімнен кенде ќарањѓы ќазаќ ќауымыныњ сауатын ашып, білім беру жолын ќалап алѓандардыњ бірі. Аѓартушылыќ ісі сол кезењдегі ќазаќтыњ єлеуметтік тіршілігінде ењ ќажет, ењ игілікті єрекет болатын. 1896 – 1909 жылдарда А.Байт±рсынов Ќостанай, Аќтµбе, Ќарќаралы уездерінде ауылдыќ, болыстыќ мектептерде бала оќытады, екі кластыќ училищелерде сабаќ береді. Б±л жылдардыњ ішінде А.Байт±рсынов Ќостанайдан Омбыѓа барып, ќазаќ халќыныњ тарихын, этнографиясын, фольклорын, тілін зерттеуші А.Е. Алекторовпен танысады. Ќарќаралыда ќызмет еткен жылдарында А. Байт±рсынов саясатпен де айналысады. М±нда ол патша ‰кіметініњ отаршылыќ саясатына ќарсы революциялыќ ќозѓалысќа ќатысады. 1905 жылы бір топ ќазаќ зиялылары болып, патша ‰кіметініњ жоѓарѓы басќару орнына петиция жолдайды. Онда ќазаќ халќына єлеуметтік тењдік берілуін, жер мєселесінде ќазаќтардыњ м‰ддесі кµзделуін, ќазаќ даласында оќу–аѓарту ісін жолѓа ќою керектігін талап етеді. Отаршылыќќа ќарсы к‰ресі ‰шін А.Байт±рсынов 1907 жылы Ќарќаралы т‰рмесінде біраз отырып шыѓады. Ал 1909 жылы 1 шілдеде оны Семей губернаторы Тройницкийдіњ жарлыѓымен т±тќынѓа алып, єуелі Ќарќаралы т‰рмесіне, кейін Семей т‰рмесіне ќамайды. Оны т‰рмеде ешбір тергеусіз сегіз ай бойы ±стап, аќырында 1910 жылдыњ 21 аќпанында екі жылѓа туѓан жері топыраѓынан кетуге ±йѓарылады, яѓни жер аударылады. 1910 жылы наурыз айыныњ 9 ж±лдызында Орынборѓа келіп, А. Байт±рсынов 1917 жылдыњ соњына дейін сонда ќызмет етеді. 1913 жылы «Ќазаќ» атты газет шыѓару ±йѓарылады. Газеттіњ редакторлыѓына А.Байт±рсыновты ќалайды. Сµйтіп ол 1913 жылдыњ басынан 1917 жылдыњ соњѓы айларына дейін осы органныњ редакторы болып ќыруар ењбек етеді. Бес жылдай (1913 - 1918) уаќыт µз ќаражатымен, сол кезењ ‰шін ‰лкен тиражбен (8000 дана) шыѓып т±рѓан «Ќазаќ» газеті ењ алдымен ќазаќ халќыныњ ±лттыќ азаттыѓы мен мєдени–єлеуметтік дамуы ‰шін к‰рескен жєне ќазаќ ќоѓамыныњ м‰дделерін кµздейтін проблемалар кµтеріп, оларѓа єлеуметтік ‰н бере білген орган болады. Газет єсіресе тіл мєселесін бірінші орынѓа ќойды. А.Байт±рсынов 1917 жылдыњ соњында газеттен кетіп, осы кезден бастап, 1919 жылдыњ наурызына дейін «Алаш» партиясыныњ ж±мысына араласады, «Алашорда» атты уаќытша халыќ кењесініњ (‰кіметініњ) оќулыќтар жазу жµніндегі Комиссиясыныњ ќ±рамында ќызмет етеді. А.Байт±рсынов 1920 жылдардыњ басынан бастап єр т‰рлі мемлекеттік басќару істеріне, ќоѓамдыќ ж±мыстарѓа араласа ж‰ріп, оќытушылыќ, ±стаздыќ ќызметін тоќтатпаѓан. Ол 1921–1926 жылдары Орынбордаѓы Ќазаќтыњ халыќ аѓарту институты деп аталатын оќу орнында, 1926-1928 жылдары Ташкенттегі Ќазаќ педагогика институтында ќазаќ тілі мен єдебиетінен сабаќ береді, лекция оќиды. 1928 жылдыњ соњында, ќырк‰йек айында Алматыда Ќазаќ мемлекеттік университеті деп аталѓан жоѓары оќу орны ашылады. Б±ѓан сабаќ беруге Москва, Ташкент сияќты орталыќтардан мамандар шаќырылады. Солардыњ бірі болып Ташкенттен А.Байт±рсынов келеді. ЌазПИ–де А.Байт±рсынов 1929 жылѓы шілденіњ 5 не дейін істейді. 1929 жылы маусымныњ 2 к‰ні т±тќынѓа алынѓандыќтан, ќызметтен босату туралы ректордыњ б±йрыѓы шыѓады. 1920-жылдардыњ соњѓы кезіндегі Ќазаќстан Компартиясыныњ Бірінші хатшысы Ф.И. Голощекин 1919 жылѓы ВЦИК-тіњ ќаулысына жєне В.И.Ленинніњ «кµшпелі халыќтардыњ малын тартып алып, кедейлерге бµліп беруге асыќпау керек» деген ескертпесіне ќарамастан, 1928 жылдыњ к‰зінде Ќазаќстанда мал-м‰лік конфискациясын ж‰ргізіп, єрі ќарай астыќ дайындауды тездету маќсаты деп «Голощекинніњ ќызыл керуені» деген науќанды іске асырѓаны, сµйтіп, ќазаќ елін мейлінше тонап, ашаршылыќќа ±шыратќаны белгілі. А.Байт±рсынов ќазаќ даласында ж‰ргізілген б±л конфискацияны ж±тпен бірдей деп ашыќ айтты. «Кіші Октябрь» деп аталѓан осы саясатыныњ теріс болѓанын сезген Голощекин µзіне ќарсылыќ білдірген ќазаќ ќайраткерлері мен интеллигенттеріне «±лтшыл» деген айып таѓып, олардыњ кµзін біржола жоюды ќолѓа алады. Єсіресі революцияѓа дейін ќалыптасќан ќазаќ интеллигенттеріне ш‰йіліп, ОГПУ олардыњ 30–ѓа жуыѓын ќамауѓа алады. Солардыњ бірі - «¦лтшылдардыњ рухани кµсемі» Ахмет Байт±рсынов 1929 жылдыњ 2 маусымында ±сталып, µзі Архангельск облысына, ошаќ–басы ж±байы Александра (Торѓайлыќтардыњ айтуынша: «Ахмет 1895 жылы Орынбордаѓы оќуын бітірген соњ, ауылдыњ болыстыќ мектептерінде оќытушы болѓан. Осы т±ста асыл жары Александрамен мєњгіге сµз байласса керек. Аманќараѓай ќорыќшысыныњ ќызы Александра Ивановна Ахметпен ќол ±стасып Ќостанайѓа келеді. Ахметтіњ ќалауымен Александра Бадрисафа атанып, м±сылман дінін ќабылдайды. Сол жерде некесін ќиѓызып, Зейнолла имамныњ ќарауында екі ай м±сылман мектебінен µтеді») мен ќызы Шолпан Томск облысына жер аударылады. Д‰ниеж‰зілік Ќызыл Креске М. Горкийдіњ ж±байы Е.П.Пешкованыњ жолдаѓан µтінішімен А.Байт±рсынов 1934 жылы мерзімінен б±рын айдаудан босатылып, туѓан елініњ астанасы Алматыѓа ќайтып оралады. Біраќ ешќандай д±рыс ж±мысќа орналаса алмайды, ѓылыми немесе оќу-аѓарту істеріне араластырылмайды. Кµп ±замай 1936–1937 жылдардыњ зобалањы басталып, НКВД органдары А.Байт±рсыновты екінші рет ±стап, кµзін жояды. Бірќатар мєліметтерге ќараѓанда, 1937 жылы желтоќсанныњ 8 к‰ні атылѓан. Жариялылыќ пен демократия, єділеттік пен зањдылыќ бел ала бастаѓан б±л к‰ндерде сталиндік режимніњ ќ±рбаны болѓан, жазыќсыз жазѓырылып, ењбегі еш , т±зы сор болѓан, кезінде халќына, жања ќоѓамѓа адал, еш риясыз ќызмет еткен абзал жандардыњ есімі туѓан халќына ќайырылып отыр. «Керуен тонап, кісі µлтірмеген», банды ±йымдастырып, басмашы болмаѓан, ќолына ќару алып, ешкімге оќ атпаѓан, жања ќ±рылысќа, коммунистік идеологияѓа ќарсы ќастандыќ єрекеттер жасамаѓан Ахмет Байт±рсыновты Ќазаќ СССР-ініњ Жоѓарѓы Соты 1988 жылѓы ќарашаныњ 4 к‰ні ешбір ќылмысы жоќ деп тауып, оны толыќ аќтау жµнінде шешім ќабылдады. Дайындаѓан Кенесары Т.
 
Категория: Внеклассное чтение | Добавил: teacher-almaty (26.09.2008)
Просмотров: 3508 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 5.0/3
Всего комментариев: 1
1 ЕЕЕ   (08.10.2008 20:43)
ЖАКСЫ РАХМЕТ!!!

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]
Вход на сайт
Поиск
Друзья сайта

Академия сказочных наук

  • Театр.kz


  • Copyright "Школа" Интернет-портал "Детство-kz"© 2016
    Сайт управляется системой uCoz