Главная | Регистрация | Вход | RSSПонедельник, 05.12.2016, 09:27

Учителя Алматы

Меню сайта
Категории раздела
Биология [28]
ИЗО [12]
Профессиональное обучение [6]
Внеклассное чтение [16]
География [22]
Духовные ценности [10]
Если хочешь быть здоров [47]
Информатика [58]
История [48]
Иностранный язык [99]
Книжная полка [49]
Компьютер-бум [10]
Казахский язык и литература [181]
Математика [85]
Мир науки [11]
Моя Родина - Казахстан [42]
Музыка [97]
Начальная школа [399]
Общество семи муз [12]
Психологический клуб [11]
Русский язык и литература [129]
Родительское собрание [11]
Творческая личность [20]
Технология [21]
Физика [20]
Химия [31]
Экологическое воспитание [13]
Самопознание [35]
Наш опрос
Считаете ли вы результаты ЕНТ справедливыми?
Всего ответов: 1521
Статистика

Онлайн всего: 8
Гостей: 8
Пользователей: 0

Каталог статей

Главная » Статьи » Мастерская учителя » Внеклассное чтение

Ќасым Ќайсенов
№ 2, 2008 г. Ќасым Ќайсенов... Оныњ есімі соѓыстан кейінгі онжылдыќтардан бері жер жара д‰рілдегені ешкімге де жасырын сыр емес. Ел б±л кісініњ ерлігі жµнінде ењ алѓаш рет Украинадаѓы партизан ќ±рамасыныњ командирі С.А.Ковпактыњ 1944 жылы республика ‰кіметіне жолдаѓан ресми хатынан оќып білді. Содан кейін 1954 жылы ќолына ќалам алып, «Ажал аузынан» деген кітабымен оќырмандарды µзініњ Украина, Молдавия, Чехословакия жєне Румыния жерлеріндегі жанкешті жорыќтарынан хабардар етті. Ауызекі айтыла беретін бір єњгіменіњ орайында Ќасым Ќайсенов: «Ќайсыбір адамдар мені жазушы демейді, партизан дейді»,- дегені бар. Жай ѓана сыралѓы ѓып айтќан-ды. «Сіздіњ партизандыѓыњызды жазушылыѓыњыздан, иє жазушылыѓыњызды партизандыѓыњыздан бµліп алып ќарауѓа бола ма µзі?! – дейміз біз Ќасекењніњ б±л бір сµзін аяќсыз ќалдырмай. – Екі сµз, екі ±ѓым, біраќ сіздіњ табиѓатыњызѓа лайыќ бірімен бірі етене кіріккен т±тас ±ѓым емес пе!» Сіз шын мєніндегі жазушы адамсыз. Осыншама уаќыт ішінде д‰ниеге келген жиырма сегіз кітабыњыз, солардыњ ел ішінде тараѓан таралымы бір миллион данадан асып кетуі - ойлап т±рсањыз осыныњ µзі-аќ кµп жайдан сыр аѓытып т±рѓан жоќ па! Айтты-айтпады, Ќасекењ партизан болмаса, жазушы болар ма еді? Жау тылында µткізген 1125 к‰нніњ єр саѓаты мен єр минµтінде кездесіп отырѓан ќилы – ќилы оќиѓалар тізбегінен ой ќорытып, ќалам ±стамаса, армандар мен ќиялдар ќ±зар шыњ биігіне ќиялап болса да шыѓа алар ма еді? Сондыќтан Ќасым Ќайсеновтыњ ењ єуелі єскер ќатарына шаќырылѓаны, содан соњ єскери барлаушы ретінде жау тылына аттанѓаны ќандай жаќсы болѓан. ¤йткені ол тумысынан жазушы болѓан жоќ, біраќ оныњ тумысынан «партизан» болѓаны аныќ еді. Партизан болуѓа бала Ќасымныњ м‰мкіндігі кµп-аќ еді. Ол ауылда «ќара тентек » атаныпты. Бала к‰нінде шешесініњ Айтќа деп пісіріп ќойѓан бір астау ќызыл бауырсаѓын далаѓа апарып, «ал, айтшылањдар!» деп балаларѓа таратып бергені, соѓан бола шешесінен таяќ жегені – б±л да бала к‰ндегі «партизандыќ». ¤зініњ «Сєтсіздік» деген єњгімесінде б±л оќиѓаны Ќасекењ жаќсы суреттеген. Кереку ќаласында єскерге бірге алынѓан Хамза Ємірбаев сынды аќын жігіт бір ретте Ќасымѓа ќарап отырып: Ќасым... сен туа біткен єскери адамсыњ. Жаугершілік уаќытта сен тегін µлмейсіњ. Сенде ќайсарлыќ та, ќаталдыќ та бар. Сен жастыѓыњды ала жатасыњ... Т‰бінде сенен бірдење шыѓады. Сен ќожырайып т±расыњ. ‡лкен командир болып кетуіњ де м‰мкін,- дейді. Хамза Ємірбаев майдан даласында µліп кетеді. ¤зініњ «Арманда кеткен аќын» деген деректі єњгімесін Ќасекењ Хамзаѓа арнаѓан еді. Хамзекењ айтќан ќаталдыќ пен ќайсарлыќты ту ѓып ±стаѓан Ќайсенов небір ќиын-ќыстау жорыќ жолдарынан µтті. Жау жайлаѓан Украина, Молдова жерінде, Карпат тауларыныњ ќалыњ ќойнауларында баса-кµктей кірген басќыншыларѓа ќарсы ашыќ та, астыртын айќасќа шыќты. Партизан ќ±рамаларын ќ±рысуѓа ќатысып, партизан отрядтарына басшылыќ етті. «Кавказ - меніњ екінші Отаным» дейтін М.Лермонтов сияќты Ќ.Ќайсенов «Украина – меніњ екінші Отаным» дейтін дєрежеге жетті. Украин халќыныњ ардагер аќсаќалдары, партизандыќ ќозѓалыстыњ Ковпак, Федоров сынды кµсемдері Ќасым Ќайсеновтыњ небір ќиын тапсырмаларды орындап келетініне ќатты риза болушы еді. Осыныњ бєрі µмір еді, «мені жаз», «мені суретте» деп µз - µзінен с±ранып т±рѓан ќадау-ќадау таќырыптар еді. Соѓыстан кейінгі жылдарда Ќасым Ќайсенов осы таќырыптардыњ ємбесімен сырласып, м±њдасып, ќайсы бірімен достасып, ќайсы бірімен аќылдасып, соларды іріктеу, с±рыптау ќарекеттерін бастан µткізіп келген сияќты. ¤йткені ол соѓыстан кейін ілешала кітап жазбаѓан. Оныњ т±њѓыш кітабы тек 1955 жылы, яѓни жењістен кейінгі он жылдан соњ ѓана жарыќ кµрген. Кітап аты – «Илько Витряк». Сол 1955 тен к‰ні кешегі 1992 жылѓа дейін Ќасым Ќайсеновтыњ ќазаќ, орыс, украин, ќырѓыз тілдерінде 28 кітабы шыќты. Жазушы Ќайсеновтыњ кітаптары жасандылыќтан аулаќ, ойдан шыѓарылѓан ойжота єњгімелерден таза, соѓыс к‰ндерініњ партизандар ќимылыныњ наќты шежіресі. Кейіпкерлері де µмірде бар адамдар. Деректі єњгімелер болѓан соњ жазушы оќиѓаларды суреттеп, баяндауда шалќып та кетпей, бетінен ќалќып та µтпей, жорыќ кµріністерін кµз алдыњызѓа ќаз – ќалпында, наќпа – наќ к‰йінде єкеліп отырады. Мєселен, отыз бір єњгімеден т±ратын «Жау тылында» атты шыѓарманыњ осындайлыќ ерекшелігі бірден кµзге т‰сер еді. Ал ќайсыбір єњгімелерде болып µткен оќиѓа айы, к‰ніне дейін дєл аталар еді. Мысалы, «Днепрдегі кездесу» атты єњгіме былай басталады: «1943 жыл. Сентябрь айыныњ 16 - нан 17- не ќараѓан т‰ні Чапаев атындаѓы партизандар ќ±рамасы Хоцкий орманында жым-жырт жатыр...» Б±ѓан ќараѓанда Ќасекењ жорыќ жолыныњ к‰нбе-к‰нгі оќиѓаларын ќойын дєптеріне дєл т‰сіріп отырѓан-ау деген ойѓа ќаласыз. Жазушы Ќ.Ќайсеновтыњ кейбір деректі повестерін оќып отырып, кµркем суреттеудіњ кєдуілгі ‰лкен шыѓармаларѓа тєн стилін байќауѓа болады. «Жау тылында» атты шыѓарманыњ «Алѓашќы сапар» єњгімесінде партизан-жазушы жолдастарыныњ бєрінен айрылып, орман ішінде жалѓыз ќалѓанын баяндайды. Аштыќтан µзегі талады. ¤ксіп-µксіп жылаѓысы келеді. Сµйтіп отырѓанда ќалѓып кетіп, т‰с кµреді. Т‰сіне аѓасы Райымбек кіреді. ¤зінен бір жас ќана ‰лкен туѓан, ќ±лын-тайдай тебісіп, бірге µскен аѓасын, Саќыпзада, Шємшия, К‰лзапыран атты ќарындастарын, Ќабдылќайыр, Ќадылбек деген інілерін кµреді. Жазушыныњ шегініс жасап, балалыќ шаќќа саяхаттап кететін осынау бір т±стары µте-мµте єдемі, есте ќаларлыќ кµркем суреттер. ¦лы Отан соѓысы кезінде ересектермен бірге он бір, он екі жастаѓы жасµспірім жеткіншектер де д±шпанѓа ќарсы к‰реске шыќќаны мєлім. Осы бір шындыќ Ќасым Ќайсенов шыѓармашылыѓында µз кµрінісін ойдаѓыдай тапќан. Аталмыш таќырыпќа жазушы негізінен екі повесін арнайды. Соныњ бірі – «Жас партизандар», екіншісі – «Жау тылындаѓы бала». «Жас партизандар» повесініњ кейіпкерлері – Илько Витряк пен Михайло Яковленко дейтін 14-15 жастаѓы балањ жігіттер. Ильконыњ єкесі – Малый Букрингте, егіс бригадасыныњ бригадирі болып істейтін Григорий Васильевич Витряк, шешесі – Мария Исаковна. Фашистер Малый Букринге келген к‰нніњ ертењінде мектеп жанындаѓы алањѓа дар аѓашын орнатып, ‰шінші к‰ні Ильконыњ єкесін дарѓа асады, онымен бірге таѓы он бір адамды асып µлтіреді. Єкесініњ асулы т±рѓан кейпін кµргенде Ильконыњ жаны езіледі, егіліп, кµз жасын кµлдетіп жылайды. Біраќ кµл боп аќќан кµз жастан єке тіріліп келер ме, келіп ±лын кµрер ме?! Балањ жігіттіњ кеудесінде арыстандай айбатты кек ќайнайды. Ол ашынып к‰реске шыѓады. Сол к‰рестіњ ќилы-ќилы кезењдерінен µтеді. Аќыры айдарынан жел ескен, к‰ш-ќуаты к‰нде µскен жас жігіт єке кегін, ана кегін ќайтарады - єкесін жауѓа ±стап беріп, дарѓа астырѓан, анасын ќудалап, минаѓа жыќќан опасыз, сатќын Роман Гердьюкті бірнеше сатќындармен ќашып бара жатќан жолында ќолѓа т‰сіреді... Жасµспірім партизандардыњ отрядќа келуін, олардыњ µсу, тєжірибе алу эволюциясын жазушы µте сєтті µрнектейді. «Жау тылындаѓы бала» повесіндегі Сережа мен Боря образдары иланымды да нанымды. Сережаныњ шын аты – Серік. Серік Мергенбаев. Єкесі шекарада, єскери ќызметте. 1941 жылы 22 маусымда шешесі Жамал мен Серік єкесіне ќонаќќа келеді. Біраќ дєл сол к‰ні соѓыс басталып кетіп, єкесі Жомарт Мергенбаев шешесі мен екеуін ауылѓа ќайтарып жібереді де, µзі майданѓа аттанады. Серік шешесімен бірге поезѓа отырып елге тартады. Біраќ жау ±шаќтары бомбалап, поездыњ быт-шыты шыѓады, µртенеді. Шешесі ќаза табады. Содан Анна Ивановна атты єйелге кезігеді, соны ана – пана т±тады. Анна Ивановна µзініњ туѓан селосына келеді, партизандарѓа ќосылады. ¦лы Боря мен екінші ±лы Серікті партизандыќќа баули бастайды... Партизан ќозѓалысыныњ ќызметіне арналѓан кітаптар саусаќпен санарлыќтай ѓана. Сол салада µндіріп ењбек етіп ж‰рген жазушымыз – Ќасым Ќайсенов. Ол µзініњ бастан кешкен ќым-ќуыт, шытырман оќиѓаларын жазып халќына, еліне белгілі, аты ањызѓа айналѓан жазушыѓа айналды. Жазушыныњ сонадайдан «мен м±ндалап» т±рѓан, есте ќалардай сомдалѓан кесек образ – т±лѓалары да аз емес. Жау тылында µткізген 1125 к‰нніњ ±мытылмас шежіресі кµз алдында кµлењдейді де т±рады. Б±л шежірені ол µзініњ партизан достарыныњ к‰н сайын, сєт сайын ќыл ‰стінде ж‰рген µмірімен, солардыњ ерлік істерімен ќабыстыра жазады. Ќасым Ќайсенов µз шыѓармаларыныњ µміршењдігімен, ќаламыныњ ќуаттылыѓымен µзін-µзі таныта білген жазушы. Жолбарыс ж‰ректі, арыстан айбарлы, халыќ батыры Ќасекењніњ ќанжар ±шты ќаламы єлі де м±ќалмаса екен! Шакеев Н. Аты ањызѓа айналѓан //Ќазаќ єдебиеті. - 1993.- 23 кµкек.- Б.4
Категория: Внеклассное чтение | Добавил: teacher-almaty (26.09.2008)
Просмотров: 2650 | Рейтинг: 3.5/2
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]
Вход на сайт
Поиск
Друзья сайта

Академия сказочных наук

  • Театр.kz


  • Copyright "Школа" Интернет-портал "Детство-kz"© 2016
    Сайт управляется системой uCoz